Przystosowanie społeczne jednostki upośledzonej umysłowo
 w procesie rewalidacji.

 

Rewalidacja to wychowanie specjalne jednostek upośledzonych, zmierzające do najpełniejszego ich rozwoju.

Zasadnicze kierunki rewalidacji to:

1.     maksymalne rozwijanie tych sił biologicznych, zadatków i cech, które są najmniej uszkodzone;

2.     wzmacnianie (fortioryzacja) i usprawnianie uszkodzonych sfer psychicznych lub fizycznych;

3.     wyrównywanie (kompensacja) i zastępowanie (substytucja) deficytów biologicznych i rozwojowych.

Według M. Grzegorzewskiej w każdym przypadku rewalidacja musi być oparta na:

1.     poznaniu każdej jednostki i warunków jej rozwoju, historii jej życia, na poznaniu charakteru i stopnia upośledzenia i związanych z tym czynników etiologicznych;

2.     uwzględnieniu w metodzie pracy typu układu nerwowego;

3.     zorientowaniu się w zahamowanych przez upośledzenie potrzebach;

4.     zorientowaniu się w charakterze oddziaływania środowiska na daną jednostkę upośledzoną;

5.     jak najszerszym uwzględnieniu czynników podnoszących próg tolerancji na frustrację;

6.     zastosowanie warunków kształtujących nowe motywacje;

7.     dostosowanie pracy do sił i możliwości jednostki;

8.     stosowaniu w całej pełni metod kompensacyjnych, korygujących, usprawniających i dynamizujących.

Międzynarodowa Klasyfikacja Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń podaj, iż upośledzenie oznacza: „niekorzystną (gorszą) sytuacje danej osoby będącą wynikiem uszkodzenia lub niepełnosprawności polegającą na ograniczeniu lub uniemożliwieniu jej wypełniania ról, które uważane są za normalne biorąc pod uwagę jej wiek, płeć, czynniki kulturowe i społeczne”.

W rozumieniu tej definicji – pisze J. Sowa – przez rolę należy  rozumieć:

-         wypełnianie określonych zadań, które człowiek musi wykonywać w życiu codziennym w domu i poza domem (zadania życia) oraz zadań zawodowych wynikających z  pracy zawodowej.

-         udział i znaczenie człowieka w określonych sytuacjach i okolicznościach, zwłaszcza społecznych czyli działanie i współdziałanie z innymi osobami (rola społeczna człowieka).

            Każdy człowiek w zależności od wieku, płci, stanu i innych czynników musi wykonywać liczne zadania życiowe czy zawodowe oraz uczestniczyć w sytuacjach społecznych, czyli musi wypełniać  określone role.

            W przypadku upośledzenie umysłowego obserwować można wiele ograniczeń, które utrudniają rozwój społeczny. Ograniczenia te wynikają z zaburzeń czynności orientacyjno-poznawczych, intelektualnych, motywacyjno-emocjonalnych i innych.

            Proces dojrzewania społeczno-moralnego w upośledzeniu umysłowym przebiega podobnie jak u dzieci normalnych, jednak tempo tego procesu  jest zwolnione i zróżnicowane. Upośledzeniu umysłowo najwolniej osiągają dojrzałość w sferze uczuć moralnych i wiedzy moralnej (dotyczy to lekkiego upośledzenie umysłowego), najszybciej w sferze postaw, wartości, przekonań i poglądów moralnych.

            Trudności z osiągnięciem dojrzałości społecznej w sferze uczuć

i wiedzy moralnej wiążą się ze zwiększoną podatnością  wościami rozwojowymi w zakresie intelektu i uczuć wyższych.

            U osób głęboko upośledzonych występuje prawie całkowity brak czynności regulacyjnych. W niektórych przypadkach można je nauczyć jedynie prostych nawyków w czynnościach osobistych. Nie są zdolne do żadnej pracy, nawet najprostszej.

            Znacznie upośledzeniu umysłowo są w stanie opanować proste czynności w zakresie samoobsługi, rozumieją najprostsze sytuacje, często potrafią poruszać się po najbliższej okolicy i samodzielnie wrócić do domu. Możliwie wczesna stymulacja rozwoju społecznego i intelektualnego oraz intensywna rehabilitacja umożliwia części tych osób pracę w zakładach pracy chronionej lub w domu. Wymagają jednak opieki ze strony rodziców lun opiekunów.

            Rozwój społeczny umiarkowanie upośledzonych pozostaje w ścisłym związku z rozwojem psychofizycznym. Ujawnia się u nich potrzeba kontaktów społecznych dość mocno. Duża zmienność w zakresie cech osobowości powoduje różnorodność zachowań społecznych – od właściwych do nie właściwych. Potrafią ustrzec się niebezpieczeństwa, które zagraża ich życiu, potrafią wykonać różne czynności związane z samoobsługą, dokonują drobnych zakupów, myją naczynia. Nie są w stanie opanować programu nauczania w szkole specjalnej, naukę odbywają w „szkole życia”. Zadaniem szkoły jest przygotowanie do uzyskania pewnej samodzielności w życiu – na miarę możliwości dziecka. Poprzez uczestniczenie w zajęciach dzieci uczą się współdziałania i współżycia w zespole – ma miejsce proces uspołeczniania. W zakresie przysposobienia do pracy można wymienić kilka zawodów, których się uczą (kucharz, stolarz, ogrodnik).

            Upośledzeni umysłowo w stopniu lekkim uczęszczają do szkoły specjalnej. Chociaż poziom uspołecznienia tych dzieci jest niższy w porównaniu z ich normalnymi rówieśnikami, jednak ich rozwój społeczny przekracza ich rozwój intelektualny.

            Dzieci ze środowiska o pozytywnym układzie czynników stymulujących rozwój uzyskują znacznie wyższy poziom uspołecznienia. Niestety w przypadku dzieci upośledzonych umysłowo dość często występują sytuacje rodzinne, które pogłębiają istniejące defekty.

            O kształtowaniu kompetencji społecznych dzieci upośledzonych umysłowo piszą W.J. Pileccy , wymieniając dwie grupy czynników: zewnętrzne i wewnętrzne – mające wpływ na rozwój tych kompetencji. Do czynników zewnętrznych zalicza się szeroko pojęte środowisko społeczne (środowisko rodzinne, środowisko grupy rówieśniczej i środowisko instytucji wychowującej). Czynniki wewnętrzne to specyficzny zespół procesów psychicznych i cech osobowości, które wpływają na wystąpienie danej formy zachowania.

            W czasie gdy dziecko upośledzone zaczyna uczyć się pełnienia swoich pierwszych ról społecznych i przyswajać sobie normy społecznego współżycia rodzina często nie stanowi korzystnego środowiska. Nieprawidłowości w jej strukturze, we wzajemnych stosunkach członków rodziny, w postępowaniu wychowawczym rodziców wobec dzieci mogą zaburzać rozwój kompetencji społecznych.

            Rozwój umiejętności społecznych zależy od sytuacji wychowawczych, stwarzanych przez nauczycieli i wychowawców dzieci upośledzonych umysłowo.

„Ich poczynania powinny polegać na organizowaniu szczególnie sprzyjających  warunków dla interakcji wychowanków z innymi ludźmi  (dorosłymi i rówieśnikami), dzięki czemu mogliby oni gromadzić doświadczenia interpersonalne, częściej pozytywne niż negatywne.

            W charakterystyce jednostek upośledzonych umysłowo bardzo ważne jest pytanie, jak dalece ich deficyt umysłowy przeszkadza im w przystosowaniu się do warunków codziennego życia, zwłaszcza w wieku dorosłym. M.C. Hurting stwierdza, że spora liczba jednostek będących na poziomie lekkiego upośledzenia, w wieku dojrzałym osiąga adaptację społeczną i zawodową wystarczającą na ich potrzeby. Adaptacja ta pozwala stawić czoło zasadniczym imperatywom życia społecznego i dają szansę na uzyskanie pewnej autonomii.

Trudności adaptacyjne pojawiają się w chwili przechodzenia z jednego środowiska w drugie. Upośledzeni umysłowo, jak podaje J. Doroszewska – trudno się adaptują jednocześnie do środowisk, w których normy są różne i z trudnością przezwyciężają konformizm. Niezależnie jednak od poziomu trudności w adaptacji, ich poziom rozwoju psychosocjalnego jest przeciętnie wyższy od poziomu rozwoju umysłowego. Niski poziom umysłowy wyklucza możliwość osiągnięcia przez dorosłą osobę upośledzoną umysłowo wysokiego poziomu adaptacji, ale może dojść do adaptacji typu konformistycznego. Przystosowując się do środowiska upośledzeni starają się na miarę swoich możliwości podejmować działanie.

            Ogólnie stwierdza się, że upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim najbardziej uwidacznia się w wieku szkolnym: J. Wald stwierdza, że „wskutek odmienności wymagań społecznych stawianych przed ludźmi w różnych okresach życia możliwości przystosowania społecznego są mniejsze w tym okresie, kiedy oczekiwania i wymagania społeczne koncentrują się wokół uczenia typu szkolnego. Możliwości te mogą wzrosną, gdy społeczeństwo wymaga od nich pracy”.

            Zaburzenia aktywności oligofreników zależne są głównie od stopnia niedorozwoju intelektualnego. Np. dzieci upośledzone w stopniu lekkim wykazują często dużą pracowitość i staranność, a w pracy nie wymagającej inicjatywy, samodzielności i szybkiego przestawiania się, wykazują nawet dostateczną wydajność i celowość.

            Zdolność do prawidłowej oceny realnej sytuacji zależna jest również od stopnia upośledzenia umysłowego. Osoby o obniżonej sprawności intelektualnej mają ograniczoną zdolność krytycyzmu w stosunku do rzeczywistości.

            Ogólnie można stwierdzić, że działanie upośledzonych umysłowo jest zawsze impulsywne, a jego tempo i stopień zależą zawsze od temperamentu.

            Niezależnie od różnic występujących w aktywności u typów eretycznych i torpidalnych (na skutek przewagi procesów pobudzania czy też hamowania) H. Borzyszkowska wymienia cechy wspólne, typowe dla oligofreników.

Przejawiają oni mniej inicjatywy i samodzielności, z trudem przedstawiają się na nową aktywność. Chętnie natomiast naśladują innych, powtarzają stare wyuczone wzory.

Dlatego ważniejsze w wyborze zawodu jest dostosowanie do psychiki jednostki upośledzonej wymagań w danym procesie wytwórczym.

B. Górecki stwierdza, że nadają się dla nich przede wszystkim te zawody, które nie wymagają dużej koncentracji uwagi, pomysłowości ani podejmowania decyzji lecz opierają się na czynności podzielonej na elementy. Musi być jednak zachowane tempo pracy dostosowane do pracowników normalnych. Nie są odpowiednie dla tych ludzi prace wymagające panowania nad zmienną sytuacją. Upośledzeni umysłowo są bardzo wrażliwi na stosunek otoczenia do nich, ale gdy są dobrze traktowani, akceptowani, gdy mogą pracować w spokoju, bez pośpiechu, z przerwami w pracy, mając wyraźnie określone zadanie do wykonania mogą być pełnowartościowymi pracownikami. Odpowiednie zawody dla nich to: krawiectwo, tkactwo, frezerstwo, czapnictwo, szlifierstwo, ogrodnictwo, uprawa roli, hodowla bydła. Po odpowiednim przyuczeniu do zawodu upośledzeni umysłowo mogą dobrze wykonywać tego typu prace, a jednocześnie da im to poczucie odpowiedzialności i stworzy szansę rozwoju adaptacyjnego.

            Formy i metody szkolenia są różnorodne. Upośledzeni umysłowo mogą zdobywać umiejętności w zawodowej szkole specjalnej, mogą być przysposobieni do zawodu w trzech ostatnich klasach szkoły podstawowej specjalnej, mogą też uczestniczyć w kursach nauki zawodu. Praktyczna nauka zawodu odbywa się systemem przyuczania w warsztatach szkolnych i zakładach usługowych lub przemysłowych (zakład pracy chronionej).

            W prawidłowych i sprzyjających warunkach środowiska oraz przy prawidłowej organizacji pracy dydaktyczno-wychowawczej i korekcyjnej można dać szansą upośledzonym umysłowo „wyjścia poza krąg upośledzenia” .

            Podstawowe cel kształcenia upośledzonych umysłowo zmierzają do optymalnego ich rozwoju i pełnego przystosowania do życia społecznego. Współcześnie podejmuje się wiele działań mających pomóc w uspołecznieniu jednostek odchylonych od normy. Przykładem tego może być integracja społeczna niepełnosprawnych.

Literatura:

 

1.     T. Bilikiewicz: Psychologia kliniczna. Warszawa, 1969;

2.        J. Bogucka , M. Kościelska: Wychowanie i nauczanie integracyjne. Nowe

        Doświadczenia. CMPP-P MEN, Warszawa, 1996;

3.         J. Bugucka: Inna szkoła. Szkoły integracyjne. MEN, Warszawa, 1998;

4.         H. Borzyszkowska: Oligofrenopedagogika. PWN Warszawa, 1985;

5.         A.M. Clarke, A.D.B.  Clarke: Upośledzenie umysłowe. PWN Warszawa,

        1972;

6.         J. Doroszewska: Pedagogika specjalna. Ossolineum, Wrocław, 1981;

7.         W. Dudkiewicz: Przewodnik metodyczny dla studentów pedagogiki.

         Kielce, 1996;

8.         U. Eckert, K. Poznański: Pedagogika specjalna w Polsce. WSPS,

         Warszawa, 1992;

9.         A. Freydrychowicz: Rysunek rodziny. NP., Poznań, 1984;

10. M. Grzegorzewska: Pedagogika specjalna (skrypt), PIPS, Warszawa,

         1968;

11. A. Hulek: Pedagogika rewalidacyjna. PWN, Warszawa, 1977;

12. A. Janowski: Poznawanie uczniów. WSiP , Warszawa, 1985;

13. Z. Jaworowska – Obłój: Studium przypadku jako podstawowa metoda

          Diagnozy klinicznej. Materiały do nauczania psychologii. Seria III,

          Tom 4, 1985;

14. K. Kirejczyk: Oligofrenopedagogika. Warszawa, 1978;

15. R. Koscielak: Psychologiczne podstawy rewalidacji upośledzonych

          umysłowo. PWN, Warszawa 1989;

 

Anna Smerecka